
چکلیست کامل سئو سایت در سال ۲۰۲۶
سئو تکنیکال، عملکرد فنی سایت را بهبود میدهد و شامل سرعت سایت، ریسپانسیو بودن، سایتمپ، robots.txt، لینکهای شکسته و ریدایرکتهاست.
سئو تکنیکال و مسائل فنی سایت ممکن است در ابتدا مانند یک غول پیچیده به نظر برسد و بسیاری از افراد را دچار ترس کند. اما برخلاف تصور رایج، برای حل مشکلات فنی و بهینهسازی سایت از نظر تکنیکال، نیازی به دانش عمیق برنامهنویسی یا طراحی سایت ندارید. البته، اگر با برنامهنویسی آشنا باشید و دانش اولیهای از وردپرس داشته باشید، بدون شک یک قدم از دیگران جلوتر خواهید بود. سئوی تکنیکال همیشه یکی از بخشهای جذاب دنیای سئو برای من بوده و هست. اگر شما هم میخواهید یک چکلیست کامل از سئو تکنیکال بر اساس آخرین آپدیتهای سال 2025 داشته باشید، این مقاله دقیقا برای شما نوشته شده است. ضمن اینکه می توانید قیمت سئو سایت را از آرتا رسانه استعلام کنید.
Table of contents [Show]
- 1 سئو تکنیکال چیست و چه اهمیتی دارد؟
- 2 ابزار آنالیز سئو تکنیکال
- 3 چک لیست سئو تکنیکال
- 3. 1 تعیین دامنه اصلی سایت
- 3. 2 فعال کردن ssl سایت
- 3. 3 معرفی سایت به گوگل و ثبت سایت در سرچ کنسول
- 3. 4 بهینه سازی سرعت سایت
- 3. 5 ریسپانسیو بودن سایت در گوشی
- 3. 6 داشتن سایت مپ برای کل سایت و بررسی تاریخ آخرین کرول سایت مپ
- 3. 7 داشتن فایل Robots.txt
- 3. 8 ساختار url های سایت را بهینه کنید
- 3. 9 بررسی قالب سایت
- 3. 10 نمایش تگ h1 و تایتل در صفحات
- 3. 11 نصب افزونه های ضروری و حذف موارد غیرضروری
- 3. 12 ساختار سایت را برای ربات ها مشخص کنید
- 3. 13 بررسی و اصلاح لینکهای شکسته (Broken Links)
- 3. 14 استفاده از اسکیمای مناسب و بررسی آنها
- 3. 15 بررسی تگ کنونیکال سایت (Canonical Tag)
- 3. 16 مدیریت ریدایرکتهای زنجیرهای (Redirect Chains)
- 4 چند نکته در خصوص چک لیست سئو تکنیکال
سئو تکنیکال چیست و چه اهمیتی دارد؟
سئوی تکنیکال یا سئوی فنی مجموعهای از تکنیکها و بهینهسازیهایی است که به بهبود جنبههای فنی یک وب سایت کمک میکند تا صفحات آن در موتورهای جستجو رتبه بهتری کسب کنند. این مورد، شامل سریع تر کردن سایت، تسهیل فرآیند خزیدن رباتهای گوگل و کمک به درک بهتر محتوای صفحات توسط موتورهای جستجو است. سئوی تکنیکال بخشی از سئو داخلی محسوب میشود، اما با تمرکز بر بهبود عملکرد فنی سایت. شاید تصور کنید که رعایت متا تگ ها، استفاده از تیترهای مناسب، بهینهسازی تصاویر و سایر اصول سئو داخلی کافی است، اما اگر سئوی تکنیکال را نادیده بگیرید، ممکن است تأثیر منفی بزرگی بر عملکرد کلی سایت شما داشته باشد.
گوگل و سایر موتورهای جستجو همواره تلاش میکنند بهترین نتایج ممکن را برای کاربران نمایش دهند. برای این منظور، الگوریتم های گوگل صفحات وب را بر اساس فاکتورهای متعددی ارزیابی میکنند. برخی از این فاکتورها مربوط به تجربه کاربری (UX) هستند، مانند سرعت بارگذاری صفحات، و برخی دیگر به درک بهتر محتوای سایت توسط ربات های گوگل کمک میکنند. بنابراین، بهینهسازی فنی سایت شما میتواند شانس کسب رتبههای بالاتر را افزایش دهد.
در مقابل، اگر اشتباهات فنی جدی در سایت خود داشته باشید، ممکن است نهتنها رتبهبندی سایتتان کاهش یابد، بلکه حتی موتورهای جستجو نتوانند صفحات شما را بهدرستی بخزند و ایندکس کنند. این اتفاق میتواند تأثیر بسیار منفی بر سئو و دیده شدن سایت شما داشته باشد. می توانید مقاله روش های افزایش نرخ کرول سایت را مطالعه کنید.
این چکلیست شامل تمام مواردی است که باید برای بهینهسازی موتور جستجو (SEO) در سال ۲۰۲۶ بررسی و رعایت کنید. موارد بر اساس اولویت با رنگبندی مشخص شدهاند.
| # | حوزه | آیتم چکلیست | توضیحات | اولویت |
|---|---|---|---|---|
| 🔧 سئو فنی (Technical SEO) | ||||
| ۱ | سئو فنی | فعال بودن HTTPS و گواهی SSL معتبر | تمام صفحات سایت باید از پروتکل HTTPS استفاده کنند. گواهی SSL نباید منقضی شده باشد. گوگل HTTPS را بهعنوان سیگنال رتبهبندی در نظر میگیرد و بدون آن مرورگرها پیام «ناامن» نمایش میدهند. | حیاتی |
| ۲ | سئو فنی | بررسی و رفع خطاهای Crawl در Search Console | در Google Search Console بخش Coverage را بررسی کنید. خطاهای 404، ریدایرکتهای زنجیرهای، صفحات noindex شده اشتباه و صفحات مسدودشده توسط robots.txt را شناسایی و رفع کنید. | حیاتی |
| ۳ | سئو فنی | فایل robots.txt صحیح | فایل robots.txt باید در آدرس yourdomain.com/robots.txt قرار داشته باشد. مطمئن شوید صفحات مهم را block نکردهاید. آدرس Sitemap را در آن قید کنید. صفحاتی مثل /admin یا /checkout را از ایندکس خارج کنید. | بالا |
| ۴ | سئو فنی | Sitemap XML ارسالشده به Search Console | یک Sitemap XML بهروز داشته باشید که شامل تمام صفحات مهم سایت است. آن را در Google Search Console ثبت کنید. Sitemap باید بهصورت خودکار با اضافه شدن محتوای جدید آپدیت شود. | حیاتی |
| ۵ | سئو فنی | ریدایرکت ۳۰۱ صحیح برای URLهای قدیمی | هر URL تغییریافته یا حذفشده باید با ریدایرکت ۳۰۱ به آدرس جدید هدایت شود. از ریدایرکت ۳۰۲ (موقت) جز در موارد ضروری استفاده نکنید. زنجیره ریدایرکت بیش از ۲ مرحله نداشته باشد. | بالا |
| ۶ | سئو فنی | نسخه یکتا سایت (Canonical URL) | سایت باید فقط از یک نسخه URL سرو شود: با www یا بدون www، با https یا http. نسخههای تکراری باید ریدایرکت ۳۰۱ داشته باشند. تگ canonical در head صفحات قرار دهید. | بالا |
| ۷ | سئو فنی | بررسی محتوای تکراری (Duplicate Content) | صفحات با محتوای تکراری یا مشابه را با تگ canonical مشخص کنید. صفحات فیلتر و pagination را مدیریت کنید. ابزارهایی مثل Screaming Frog یا Siteliner برای شناسایی محتوای تکراری استفاده کنید. | بالا |
| ۸ | سئو فنی | ساختار URL بهینه | URLها باید کوتاه، خوانا و شامل کلیدواژه اصلی باشند. از کلمات کوچک و خط تیره (-) بین کلمات استفاده کنید. از پارامترهای غیرضروری، اعداد تصادفی و کاراکترهای خاص اجتناب کنید. | متوسط |
| ۹ | سئو فنی | ساختار Internal Linking منطقی | صفحات مهم سایت باید از صفحات دیگر لینک داخلی دریافت کنند. anchor text لینکهای داخلی باید توصیفی و شامل کلیدواژه باشند. صفحهای نباید Orphan (بدون لینک ورودی) باشد. | بالا |
| ۱۰ | سئو فنی | بررسی Crawl Budget و صفحات ایندکسشده | تعداد صفحات ایندکسشده در Search Console با تعداد واقعی صفحات مهم سایت تطابق داشته باشد. صفحات بیارزش مثل نتایج جستجوی داخلی سایت را noindex کنید تا Crawl Budget صرف صفحات مهم شود. | بالا |
| ⚡ Core Web Vitals و سرعت سایت | ||||
| ۱۱ | Core Web Vitals | LCP زیر ۲.۵ ثانیه | Largest Contentful Paint باید زیر ۲.۵ ثانیه باشد. برای بهبود: تصویر hero را preload کنید، fetchpriority="high" به LCP image اضافه کنید، تصاویر را به WebP تبدیل کنید و از CDN استفاده کنید. | حیاتی |
| ۱۲ | Core Web Vitals | INP زیر ۲۰۰ میلیثانیه | Interaction to Next Paint (جایگزین FID از ۲۰۲۴) باید زیر ۲۰۰ms باشد. جاوااسکریپت سنگین را بهینه کنید، کدهای third-party را defer کنید و Long Tasks را از Main Thread حذف کنید. | حیاتی |
| ۱۳ | Core Web Vitals | CLS زیر ۰.۱ | Cumulative Layout Shift باید زیر ۰.۱ باشد. برای جلوگیری: ابعاد width و height را برای تمام تصاویر و ویدئوها مشخص کنید، از فونتهای web-safe استفاده کنید و تبلیغات فضای ثابت داشته باشند. | حیاتی |
| ۱۴ | سرعت سایت | بهینهسازی تصاویر | تمام تصاویر باید به فرمت WebP یا AVIF تبدیل شوند. تصاویر باید فشرده شوند (ابزار: Squoosh یا TinyPNG). تصاویر زیر خط دید اول loading="lazy" داشته باشند. از CDN برای سرو تصاویر استفاده کنید. | حیاتی |
| ۱۵ | سرعت سایت | Minify و Compress فایلهای CSS/JS | فایلهای CSS و JavaScript باید minify شوند (فضاهای اضافه حذف شوند). از Gzip یا Brotli compression روی سرور استفاده کنید. JavaScript غیرضروری را defer یا async کنید تا رندر بلاک نشود. | بالا |
| ۱۶ | سرعت سایت | کشینگ مرورگر و سرور | هدرهای Cache-Control را برای فایلهای استاتیک (CSS، JS، تصویر) تنظیم کنید. برای سایتهای وردپرسی از افزونههای WP Rocket یا LiteSpeed Cache استفاده کنید. Page Cache سمت سرور فعال کنید. | بالا |
| ۱۷ | سرعت سایت | TTFB زیر ۵۰۰ میلیثانیه | Time to First Byte باید زیر ۵۰۰ms باشد. برای بهبود: هاستینگ با کیفیت انتخاب کنید، از CDN استفاده کنید، دیتابیس را بهینه کنید و Full Page Cache فعال کنید. | بالا |
| ۱۸ | سرعت سایت | امتیاز PageSpeed Insights | امتیاز Mobile در PageSpeed Insights باید بالای ۷۰ باشد (هدف: بالای ۹۰). امتیاز Desktop باید بالای ۸۵ باشد. هر ماه این امتیاز را بررسی و بهبود دهید. | بالا |
| 📱 سئو موبایل (Mobile SEO) | ||||
| ۱۹ | موبایل | طراحی Responsive کامل | سایت باید در تمام اندازههای صفحه (موبایل، تبلت، دسکتاپ) بهدرستی نمایش داده شود. از ابزار Mobile-Friendly Test گوگل برای بررسی استفاده کنید. گوگل از ۲۰۲۳ Mobile-First Indexing را برای همه سایتها اجباری کرده. | حیاتی |
| ۲۰ | موبایل | اندازه متن و دکمهها در موبایل | حداقل اندازه فونت در موبایل ۱۶ پیکسل باشد تا زوم اتوماتیک مرورگر iOS رخ ندهد. دکمهها و لینکهای قابل کلیک حداقل ۴۸×۴۸ پیکسل باشند. بین المانهای قابل کلیک فاصله کافی باشد. | بالا |
| ۲۱ | موبایل | اجتناب از popupهای مزاحم در موبایل | گوگل سایتهایی که در موبایل popupهای مزاحم (Intrusive Interstitials) دارند را جریمه میکند. popup باید قابل بسته شدن آسان باشد یا از روشهای جایگزین مثل نوار پایین صفحه استفاده کنید. | بالا |
| 📝 سئو داخلی (On-Page SEO) | ||||
| ۲۲ | سئو داخلی | Title Tag بهینه | هر صفحه باید یک Title Tag منحصربهفرد داشته باشد. طول ایدهآل ۵۰ تا ۶۰ کاراکتر است. کلیدواژه اصلی باید در ابتدای Title باشد. نام برند را در انتهای Title قرار دهید. از Title های تکراری یا بسیار کوتاه پرهیز کنید. | حیاتی |
| ۲۳ | سئو داخلی | Meta Description جذاب | Meta Description باید ۱۵۰ تا ۱۶۰ کاراکتر باشد. باید شامل کلیدواژه اصلی و یک Call to Action جذاب باشد. هر صفحه باید Meta Description منحصربهفرد داشته باشد. این توضیح مستقیم روی CTR تأثیر میگذارد. | حیاتی |
| ۲۴ | سئو داخلی | ساختار Heading صحیح (H1 تا H6) | هر صفحه باید دقیقاً یک H1 داشته باشد که شامل کلیدواژه اصلی است. H2ها زیرموضوعات اصلی را پوشش دهند. ساختار سلسلهمراتبی H1<H2<H3 رعایت شود. از رد کردن سطح (مثل H1 به H3 بدون H2) پرهیز کنید. | حیاتی |
| ۲۵ | سئو داخلی | Alt Text برای تمام تصاویر | هر تصویر باید Alt Text توصیفی داشته باشد که محتوای تصویر را شرح دهد. کلیدواژه مرتبط را در Alt Text مهمترین تصاویر قرار دهید. تصاویر دکوراتیو میتوانند Alt خالی داشته باشند (alt=""). از keyword stuffing در Alt Text پرهیز کنید. | بالا |
| ۲۶ | سئو داخلی | کلیدواژه در ۱۰۰ کلمه اول محتوا | کلیدواژه اصلی صفحه باید در ۱۰۰ کلمه ابتدایی محتوا ظاهر شود. این به گوگل کمک میکند موضوع صفحه را سریعتر تشخیص دهد. از استفاده تصنعی و اجباری کلیدواژه اجتناب کنید. | بالا |
| ۲۷ | سئو داخلی | تراکم کلیدواژه طبیعی | تراکم کلیدواژه اصلی ۱ تا ۲ درصد باشد. از کلیدواژههای مترادف و LSI (Latent Semantic Indexing) در متن استفاده کنید. نوشتن طبیعی برای کاربر همیشه بر keyword stuffing برتری دارد. | متوسط |
| ۲۸ | سئو داخلی | Open Graph و Twitter Card | تگهای og:title، og:description، og:image و og:url را برای همه صفحات تنظیم کنید. تصویر OG باید ۱۲۰۰×۶۳۰ پیکسل باشد. این تگها نمایش لینک سایت در شبکههای اجتماعی را بهبود میدهند و CTR را افزایش میدهند. | متوسط |
| ✍️ سئو محتوا (Content SEO) | ||||
| ۲۹ | محتوا | محتوای جامع و کامل | محتوا باید تمام جنبههای موضوع را پوشش دهد. مقالات رقبای برتر را بررسی کنید و محتوای کاملتری بنویسید. محتوای کوتاه و نازک (Thin Content) برای کلیدواژههای رقابتی رتبه نمیگیرد. حداقل ۱۲۰۰ کلمه برای مقالات آموزشی توصیه میشود. | حیاتی |
| ۳۰ | محتوا | بهروزرسانی منظم محتوا | محتوای قدیمی را بهروزرسانی کنید و تاریخ آخرین ویرایش را نمایش دهید. گوگل محتوای تازه را ترجیح میدهد. آمارها، اعداد و مثالهای قدیمی را جایگزین کنید. بهروزرسانی محتوا اغلب رتبه را بدون نیاز به لینک جدید ارتقا میدهد. | بالا |
| ۳۱ | محتوا | تحقیق کلیدواژه هدفمند | از ابزارهای Ahrefs، SEMrush یا Google Keyword Planner برای پیدا کردن کلیدواژههای مرتبط با Search Intent درست استفاده کنید. کلیدواژههای Long-Tail را هدف بگیرید. کلیدواژههایی که سایت در رتبه ۱۱ تا ۳۰ است را شناسایی و محتوا برایشان بهینه کنید. | حیاتی |
| ۳۲ | محتوا | تطابق Search Intent | محتوا باید با هدف جستجوی کاربر (Search Intent) همخوانی داشته باشد. چهار نوع Intent وجود دارد: اطلاعاتی، ناوبری، تجاری و تراکنشی. قبل از نوشتن، نتایج برتر آن کلیدواژه را بررسی کنید تا بفهمید گوگل چه نوع محتوایی را نشان میدهد. | حیاتی |
| ۳۳ | محتوا | ساختار محتوا با Table of Contents | برای مقالات بلند، یک فهرست مطالب (Table of Contents) با لینکهای anchor در ابتدا قرار دهید. این کار کاربر را راهنمایی میکند و احتمال ظاهر شدن Sitelinks در نتایج گوگل را افزایش میدهد. | متوسط |
| ۳۴ | محتوا | استفاده از تصاویر، ویدئو و اینفوگرافیک | محتوای بصری زمان ماندگاری کاربر را افزایش میدهد. ویدئوهای مرتبط با موضوع درج کنید. اینفوگرافیکها احتمال بکلینک گرفتن را بالا میبرند. تصاویر اورجینال بهتر از تصاویر stock هستند. | متوسط |
| 🏆 E-E-A-T (تجربه، تخصص، اقتدار، اعتماد) | ||||
| ۳۵ | E-E-A-T | معرفی نویسندگان و تخصص آنها | هر مقاله باید نویسنده مشخصی داشته باشد. بیوگرافی نویسنده با ذکر مدارک، سابقه و تخصص نمایش دهید. برای سایتهای YMYL (سلامت، مالی، حقوق) این مورد حیاتی است. لینک به پروفایل LinkedIn یا Google Scholar نویسنده مثبت است. | حیاتی |
| ۳۶ | E-E-A-T | صفحه «درباره ما» کامل | صفحه About Us باید تاریخچه، تیم، تخصص و اهداف سایت را توضیح دهد. اطلاعات تماس واقعی (آدرس، تلفن، ایمیل) درج کنید. نام و تصویر اعضای تیم نمایش دهید. این صفحه به گوگل کمک میکند اعتبار سایت را ارزیابی کند. | بالا |
| ۳۷ | E-E-A-T | نظرات و رویوهای واقعی کاربران | نظرات کاربران را روی صفحات محصول یا خدمات نمایش دهید. دریافت Google Reviews را تشویق کنید. نظرات باید واقعی و متنوع باشند. Rating Schema برای نمایش ستارهها در نتایج گوگل اضافه کنید. | بالا |
| ۳۸ | E-E-A-T | استناد به منابع معتبر | در محتوای اطلاعاتی به منابع معتبر لینک دهید. از آمارها و دادههای بهروز با استناد به منابع اصلی استفاده کنید. این کار اعتبار محتوا را نزد گوگل و کاربر افزایش میدهد. لینکهای خارجی به سایتهای معتبر سیگنال مثبت است. | متوسط |
| 🗂️ دادههای ساختاریافته (Schema Markup) | ||||
| ۳۹ | Schema | Organization Schema | Schema نوع Organization را برای صفحه اصلی سایت اضافه کنید. شامل نام، لوگو، آدرس، شماره تماس و شبکههای اجتماعی باشد. این Schema به گوگل کمک میکند موجودیت برند شما را بشناسد و در Knowledge Panel نمایش دهد. | بالا |
| ۴۰ | Schema | Article Schema برای مقالات | Schema نوع Article یا BlogPosting را برای مقالات اضافه کنید. شامل headline، author، datePublished، dateModified و image باشد. این Schema احتمال ظاهر شدن در Google Discover و Rich Results را افزایش میدهد. | بالا |
| ۴۱ | Schema | FAQ Schema | برای صفحاتی که سوال و جواب دارند، FAQ Schema اضافه کنید. این Schema باعث میشود سوال و جواب مستقیماً در نتایج گوگل نمایش داده شود (Rich Snippet) و CTR را افزایش میدهد. ابزار Schema.org یا Google Rich Results Test برای تأیید استفاده کنید. | بالا |
| ۴۲ | Schema | BreadcrumbList Schema | Schema مسیر ناوبری (Breadcrumb) را اضافه کنید تا در نتایج جستجو، مسیر صفحه نمایش داده شود. این Schema ساختار سایت را برای گوگل شفاف میکند و CTR را بهبود میبخشد. | متوسط |
| ۴۳ | Schema | LocalBusiness Schema (برای کسبوکار محلی) | اگر کسبوکار محلی دارید، LocalBusiness Schema با آدرس دقیق، ساعات کاری، شماره تلفن و محدوده خدمات اضافه کنید. این Schema برای ظاهر شدن در نتایج جستجوی محلی و Google Maps ضروری است. | بالا |
| 🔗 لینکسازی (Off-Page SEO) | ||||
| ۴۴ | لینکسازی | کسب بکلینک از سایتهای معتبر | بکلینک از سایتهای مرتبط و معتبر (DA بالا) قدرتمندترین سیگنال سئو خارجی است. روشهای سالم شامل: تولید محتوای لینکپذیر، Guest Post در سایتهای معتبر، دیجیتال PR و همکاری با اینفلوئنسرها میباشد. | حیاتی |
| ۴۵ | لینکسازی | بررسی و رد بکلینکهای مضر | با ابزار Ahrefs یا Google Search Console پروفایل بکلینک خود را بررسی کنید. بکلینکهای اسپم از سایتهای بیربط یا با کیفیت پایین را با ابزار Disavow گوگل رد کنید. این کار از جریمه Penguin جلوگیری میکند. | بالا |
| ۴۶ | لینکسازی | ثبت در دایرکتوریهای معتبر | سایت را در دایرکتوریهای معتبر حوزه خود ثبت کنید. برای کسبوکارهای ایرانی: ثبت در نقشه گوگل، ثبت در سایتهای معتبر فهرست کسبوکار. این ثبتها علاوه بر بکلینک، ترافیک مستقیم هم میآورند. | متوسط |
| 📍 سئو محلی (Local SEO) | ||||
| ۴۷ | سئو محلی | Google Business Profile کامل | پروفایل Google Business (سابقاً Google My Business) را ثبت و کامل کنید. نام، آدرس، تلفن (NAP) باید در تمام پلتفرمها یکسان باشد. تصاویر باکیفیت، ساعات کاری و دستهبندی صحیح اضافه کنید. | حیاتی |
| ۴۸ | سئو محلی | یکسان بودن NAP در همه پلتفرمها | Name, Address, Phone (NAP) باید در سایت، Google Business، شبکههای اجتماعی و دایرکتوریها کاملاً یکسان باشد. حتی تفاوت در فرمت آدرس (خ vs خیابان) میتواند سیگنال منفی بدهد. | بالا |
| ۴۹ | سئو محلی | دریافت و پاسخ به Google Reviews | مشتریان را تشویق کنید Google Review بگذارند. به تمام نظرات (مثبت و منفی) پاسخ دهید. سیگنال Reviews یکی از مهمترین فاکتورهای رتبهبندی محلی است. نظرات منفی بدون پاسخ سیگنال منفی قوی است. | بالا |
| 🤖 سئو هوش مصنوعی (GEO / AI SEO) — جدید ۲۰۲۶ | ||||
| ۵۰ | GEO | بهینهسازی برای AI Overviews گوگل | گوگل در ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ AI Overviews را در نتایج جستجو گسترش داده است. برای ظاهر شدن در این بخش: محتوا باید به سوالات مستقیم پاسخ دهد، از ساختار واضح با heading های خوب استفاده کنید و محتوای E-E-A-T قوی داشته باشید. | حیاتی |
| ۵۱ | GEO | بهینهسازی برای جستجوی صوتی و مکالمهای | محتوا را برای سوالات طبیعی و مکالمهای بهینه کنید (چگونه، چرا، چه زمانی، کجا). از ساختار سوال-جواب استفاده کنید. جملات کوتاهتر و پاسخهای مستقیم در ابتدای محتوا قرار دهید. | بالا |
| ۵۲ | GEO | بهینهسازی برای Perplexity و ChatGPT Search | موتورهای جستجوی مبتنی بر هوش مصنوعی مثل Perplexity و ChatGPT Search در ۲۰۲۶ سهم قابلتوجهی از جستجو دارند. برای ظاهر شدن در نتایج آنها: محتوای معتبر با منابع مشخص، ساختار واضح و جامعیت محتوا ضروری است. | بالا |
| ۵۳ | GEO | حضور برند در منابع مورد اعتماد AI | هوش مصنوعیها اطلاعات را از ویکیپدیا، Wikidata، سایتهای خبری معتبر و منابع آکادمیک میگیرند. داشتن صفحه ویکیپدیا، ذکر در مقالات سایتهای معتبر و حضور در press release های معتبر اعتبار برند را نزد AI ها افزایش میدهد. | متوسط |
| 📊 تحلیل و رصد (Analytics) | ||||
| ۵۴ | Analytics | نصب و تنظیم Google Analytics 4 | GA4 را روی سایت نصب و بهدرستی تنظیم کنید. Events مهم مثل form submission، button click و scroll depth را track کنید. اهداف (Conversions) را تعریف کنید. دادههای GA4 را با Search Console لینک کنید. | حیاتی |
| ۵۵ | Analytics | رصد ماهانه رتبه کلیدواژهها | رتبه کلیدواژههای اصلی را ماهانه با ابزارهایی مثل Ahrefs، SEMrush یا Google Search Console رصد کنید. افت ناگهانی رتبه را فوراً بررسی کنید. کلیدواژههایی که نزدیک صفحه اول هستند را شناسایی و بر روی آنها تمرکز کنید. | بالا |
| ۵۶ | Analytics | بررسی Core Web Vitals در Search Console | گزارش Core Web Vitals در Search Console را هر ماه بررسی کنید. صفحات با وضعیت Poor یا Needs Improvement را شناسایی و بهینه کنید. این دادهها بر اساس تجربه واقعی کاربران است، نه فقط آزمایشگاهی. | بالا |
| ۵۷ | Analytics | تحلیل رفتار کاربران (Bounce Rate، Time on Page) | نرخ پرش (Bounce Rate) بالا و زمان ماندگاری پایین سیگنال منفی برای الگوریتم گوگل است. صفحات با این مشکل را شناسایی کنید و محتوا، طراحی یا سرعت آنها را بهبود دهید. | متوسط |
راهنمای اولویتبندی: موارد با برچسب «حیاتی» را فوراً رفع کنید — این موارد بیشترین تأثیر را روی رتبه دارند. موارد «بالا» را در ۳۰ روز اول انجام دهید. موارد «متوسط» را در برنامه بلندمدت قرار دهید.
ابزار آنالیز سئو تکنیکال
بعد از اینکه با اهمیت سئوی تکنیکال و لزوم داشتن چک لیست سئو تکنیکال آشنا شدید، این سوال پیش می آید که با چه ابزارهایی می توان وضعیت فنی و تکنیکال سایت را بررسی کنید. در ادامه چند ابزار سئوی فنی سایت به شما معرفی می کنم.
سرچ کنسول گوگل
سرچ کنسول گوگل یکی از بهترین ابزارهای سئو برای بهینهسازی سایت است که به صورت رایگان میتوانید از این ابزار به آدرس search.google.com از آن استفاده کنید. شاید بتوان گفت که دقیق ترین آمار و اطلاعات در مورد سایت را می توانید از طریق سرچ کنسول به دست بیاورید. نمونه ای از اطلاعاتی که می توانید در زمینه سئو تکنیکال و فنی سایت از این ابزار استخراج کنید، در ادامه لیست شده است:
آمار صفحات ایندکس شده
آمار صفحات ایندکس نشده به همراه دلیل عدم ایندکس شدن
تعداد خطاهای 404 سایت
کدام یک از صفحات دارای صفحه کنونیکال اشتباه هستند
کدام صفحات ریدایرکت شده اند
کدام صفحات توسط فایل robots بلاک شده اند
وضعیت sitemap و آخرین تاریخ کرول شدن آن
وضعیت اسکیماهای سایت
وضعیت سرعت صفحات سایت
Screaming Frog (اسکریمینگ فراگ)
Screaming Frog SEO Spider یکی از قویترین و پرکاربردترین ابزارهای تحلیل سئو تکنیکال است که به متخصصان سئو کمک میکند تا مشکلات فنی سایت را شناسایی و بهینهسازی کنند. این ابزار با خزیدن (Crawling) صفحات وب، اطلاعات جامعی در مورد ساختار و وضعیت سئو سایت ارائه میدهد. با استفاده از Screaming Frog، میتوانید اطلاعات بسیار دقیقی درباره عملکرد سایت خود استخراج کنید، از جمله:
- بررسی وضعیت ایندکسپذیری صفحات
- شناسایی لینکهای شکسته (Broken Links - 404 Errors)
- تحلیل ساختار URLها و بررسی بهینه بودن آنها
- بررسی متا تگها (Title، Meta Description، H1 و...)
- شناسایی محتوای تکراری (Duplicate Content & Canonical Issues)
- بررسی ریدایرکتها (301 و 302) و مشکلات احتمالی در مسیرهای هدایت
- تحلیل وضعیت robots.txt و بررسی صفحات بلاک شده برای خزندهها
- بررسی ساختار Sitemap XML و هماهنگی آن با سایت
- تحلیل عمق صفحات (Crawl Depth) برای بهینهسازی ساختار سایت
- بررسی وضعیت Core Web Vitals و تأثیر آن بر تجربه کاربری و سئو
این ابزار هم نسخه رایگان و هم نسخه پولی دارد که در نسخه رایگان، تا 500 URL را میتوان بررسی کرد. با استفاده از Screaming Frog میتوانید بسیاری از مشکلات سئو تکنیکال را شناسایی و برای بهینهسازی سایت خود اقدامات لازم را انجام دهید. البته ابزارهای دیگری هم وجود دارد که در این مقاله نمی گنجد. هرچند با این دو ابزار هم تا حدود زیادی می توانید وضعیت فنی سایت را بررسی کنید.
چک لیست سئو تکنیکال
در ادامه به عوامل موثر در سئوی تکنیکال و مراحلی که به عنوان چک لیست انجام می دهم، اشاره می کنم. شاید بعضی چیزها خیلی بدیهی و ساده به نظر برسد، ولی تجربه ثابت کرده همه نکات را باید بررسی کنیم. گاه سر یک مساله خیلی ساده، ممکن است ماه ها درگیری ذهنی داشته باشید.
تعیین دامنه اصلی سایت
منظورم خرید دامنه نیست. بلکه بررسی کنید که سایت شما با حالت های مختلف بالا می آید. مثلاً یک سایت می تواند با پروتکل های مختلف در دسترس باشد. به این مثال توجه کنید:
- https://artarasaneh.com/
- http://artarasaneh.com/
- https://www.artarasaneh.com
- http://www.artarasaneh.com
یک سایت می تواند با 4 حالت فوق در گوگل نمایش داده شود که نباید این اتفاق بیوفتد. از نظر گوگل، آدرس های بالا مربوط به 4 سایت است و نه یک سایت. در این صورت هر صفحه از سایت شما، صفحه معادلی در حالت دیگر دامنه دارد و محتوای کپی و تکراری محسوب می شود. معمولاً دامنه https://artarasaneh.com/ به عنوان دامنه اصلی در نظر گرفته می شود و دامنه های دیگر روی دامنه اصلی پارک دامین می شود.
پیشنهاد مطالعه: معرفی سایت تشخیص کپی بودن مقاله
فعال کردن ssl سایت
اگر ssl سایتتان فعال نباشد، به هنگام ورود کاربران به سایت، یک هشدار امنیتی به کاربران نمایش داده می شود که این سایت، یک سایت ناایمن است و ممکن است بسیاری از کاربران از ورود به سایت امتناع کنند که به شدت به ضرر سئوی سایتتان است. در اکثر مرورگرها به راحتی می توانید بررسی کنید که آیا وب سایت شما دارای گواهی ssl است یا خیر. در سمت چپ نوار آدرس مرورگر خود، در صورت فعال بودن گواهی ssl، قفلی را مشاهده خواهید کرد.
معرفی سایت به گوگل و ثبت سایت در سرچ کنسول
مطمئن شوید که سایت را به گوگل معرفی کرده اید. در مرحله اول از بخش تنظیمات، قسمت خواندن کلیک کنید و تیک مربوط به (نمایش به موتورهای جستجو) را مانند تصویر زیر بردارید.
اما این تمام ماجرا نیست. سپس طبق راهنمایی های مقاله ثبت سایت در سرچ کنسول، سایتتان را به گوگل معرفی کنید.
نکته: توجه کنید که اگر سئوی سایت تازه تاسیس را شروع کرده اید، قبل از اجازه ایندکس سایت، برگه ها و صفحه های اضافی مربوط به دمو سایت را حذف کنید. چرا که ممکن است بعد از چندماه متوجه شوید که صفحات قالب دمو در گوگل ایندکس شده اند و حذف آنها از گوگل برایتان زمانبر خواهد بود.
بهینه سازی سرعت سایت
امروزه صفحات سایت نیاز به بارگذاری سریع دارند. مردم بی حوصله هستند و نمی خواهند منتظر باز شدن صفحه باشند. در سال 2016، تحقیقات نشان داد که اگر یک صفحه وب در عرض سه ثانیه باز نشود، 53 درصد از بازدیدکنندگان وب سایت را ترک میکنند. تحقیقات دیگری در سال 2022 نشان میدهد که نرخ تبدیل تجارت الکترونیک به ازای هر ثانیه اضافی که طول میکشد تا یک صفحه بارگذاری شود، تقریباً 0.3٪ کاهش مییابد. بنابراین اگر وبسایت شما کند باشد، مردم ناامید میشوند و به وبسایت دیگری میروند و شما این همه ترافیک را از دست خواهید داد.
گوگل می داند که صفحات سایت کند، تجربه ی کاربری پایینی دارند. بنابراین، یک صفحه سایت با سرعت پایین، نسبت به وب سایت مشابه خود که سرعت بهینه تری دارد در نتایج جستجو پایینتر قرار میگیرد و در نتیجه ترافیک کمتری نیز به همراه دارد. سرعت سایت در چند سال اخیر همواره جزوه 10 فاکتور مهم سئو بوده است. بنابراین داشتن صفحاتی که به اندازه کافی سریع بارگذاری می شوند، در حال حاضر مهم تر از همیشه است. یکی از ابزارهای مهم در زمینه افزایش سرعت سایت GTmetrix.com است. برای بهبود سرعت بارگزاری سایت، می توانید از افزونه استفاده کنید. مقاله معرفی 4 افزونه Lazy load را مطالعه کنید. این افزونه ها کمک می کنند که تصاویر به مرور و با اسکرول صفحه توسط کاربر، لود شوند و همین لود با تاخیر صفحات، کمک می کند که سایت سرعت بارگذاری بیشتری داشته باشد. اگر همه عکس ها به یکباره لود شوند، تعداد درخواست هایی که به سمت سرور ارسال می شود، در لحظه افزایش پیدا می کند و تعداد بالای ریکوئست ها، موجب کاهش سرعت سایت می شود.
ریسپانسیو بودن سایت در گوشی
همانطور که میدانید در حال حاضر اکثر کاربران با گوشی وارد سایتها میشوند و همین نکته بسیار حائز اهمیت است. اگر کاربر در گوشی خود نتواند تعامل خوبی با سایت داشته باشد و سایت شما ریسپانسیو نشده باشد کاربران زیادی را از دست خواهید داد. گوگل با آپدیت ها و الگوریتم های خود، به درستی این مشکلات را در سایت تشخیص می دهد و ممکن است با یک بی توجهی، به سئوی سایتتان آسیب بزنید. حتما دقت کنید که دکمه ها، تصاویر، ویدئوها و جداول سایت در گوشی به درستی نمایش داده شوند و کاربر به راحتی بتواند روی دکمه ها کلیک کند. ریسپانسیو بودن سایت را باید در مرحله خرید سایت دقت داشته باشید.
داشتن سایت مپ برای کل سایت و بررسی تاریخ آخرین کرول سایت مپ
یکی دیگر از موارد چک لیست سئو تکنیکال داشتن site map برای سایت است. سایت مپ یا نقشه سایت یک فایل با فرمت XML است که لیستی از تمام صفحات سایت که می خواهید در دسترس ربات ها قرار گرفته و ایندکس شوند را در خود دارد که به ربات های گوگل کمک میکند تا تمام صفحات را سریع تر پیدا کنند. با استفاده از آن، مطمئن خواهید شد که موتورهای جستجو هیچ محتوای مهمی را در سایت شما جا ننداختهاند. البته باید در فواصل زمانی مختلف از طریق سرچ کنسول بررسی کنید که سایت مپ آیا به تازگی توسط ربات های گوگل کرول شده است یا خیر. منظورم این است که ممکن است شما sitemap را به سرچ کنسوول معرفی کرده باشید و هیچ خطایی هم نداشته باشد ولی اگر سایت مپ به تازگی کرول نشده باشد به این معنی است که محتوا و صفحات جدیدی که به سایت اضافه کرده اید در سایت مپ قرار نگرفته است. اگر هم تا کنون نسبت به ساخت سایت مپ اقدام نکرده اید، از مقاله اتصال سایت مپ به سرچ کنسول را مطالعه کنید. مانند تصویر زیر تاریخ درج شده در قسمت last read زمان آخرین کرول سایت مپ را نشان می دهد.
داشتن فایل Robots.txt
با استفاده از فایل robots.txt میتوانید به رباتها در سایت خود دستورالعمل بدهید. این فایل ابزار قدرتمند است که باید با دقت مورد استفاده قرار گیرد. گاهی یک اشتباه کوچک ممکن است مانع از خزیدن ربات ها در بخشهای مهم سایت شما شود. گاهی اوقات، افراد ناخواسته فایل های CSS و JS سایت خود را در فایل robots.txt مسدود میکنند. این فایلها حاوی کدهایی هستند که به مرورگرها میگوید که سایت شما چگونه باید باشد و چگونه کار میکند. اگر این فایلها مسدود شده باشند، موتورهای جستجو نمیتوانند بفهمند که سایت شما به درستی کار میکند یا خیر. توصیه میکنیم اگر در این خصوص تخصص ندارید اجازه دهید یک متخصص وردپرس یا برنامه نویس آن را برای شما مدیریت کند. نمونه دستوراتی که می توانید در فایل robots.txt قرار دهید، در ادامه ذکر کرده ام:
صفحات سرچ داخلی سایت، ایندکس نشوند
جلوگیری از ایندکس شدن صفحات لاگین و ثبتنام
جلوگیری از دسترسی به پوشه مدیریت سایت
جلوگیری از ایندکس شدن صفحات دارای پارامترهای داینامیک (مثلاً فیلترهای دستهبندی در فروشگاه اینترنتی) عدم توجه به این مساله می تواند شما را دچار مشکل کند. چون خودم در سئوی یک پروژه گرفتار این موضوع شدم متوجه شدم که آدرس صفحات دسته بندی هر بار با فیلترهای مختلف، به صورت مجزا ایندکس شده اند و همین باعث ایجاد زامبی پیج و از طرفی موجب کنیبالیزیشن صفحات دسته بندی شده بود. به همین دلیل دستور این قسمت را به صورت مجزا قرار می دهم که در صورت لزوم استفاده کنید.
User-agent: * Disallow: /*?sort= Disallow: /*?filter= Disallow: /*?price=دانلود فایل robots.txt استاندارد
این کدها را در یک فایل notepad با همین نام و پسوند ذخیره کنید و در روت اصلی سی پنل سایت (public_html) آپلود کنید.
ساختار url های سایت را بهینه کنید
تک تک صفحات مهم سایت و بخش بلاگ را بررسی کنید. نامک ها بهینه و ساختار url ها اصولی و بر اساس استانداردهای سئو باشند. برای تعیین ساختار url ها در سایت وردپرسی از بخش تنظیمات>پیوندهای یکتا اقدام کنید. همینطور در این قسمت مشخص کنید که صفحات دسته بندی و برچسب محصولات باید به چه صورت باشد. معمولاً از پایه های استاندارد برای دسته بندی و برچسب محصولات استفاده می شود. عدم توجه به ساختار url ها، می تواند در آینده برای شما دردسرساز باشد. چرا که ممکن است تعداد زیادی از صفحات در گوگل ایندکس شوند و زمانی متوجه غیراستاندارد بودن آدرس صفحات شوید که مجبور هستید بعد از اصلاح url ها، همه صفحات ایندکس شده را ریدایرکت کنید و این مساله در برهه ای موجب افت رتبه سایت شما می شود.
بررسی قالب سایت
طبق تجربه ای که در یکی از سایت ها داشتم، بعد از بررسی سایت با اسکریمینگ فراگ، متوجه شدم که صفحات دوتا متادیسکریپشن و دو تا تگ h1 دارند، در حالیکه در ظاهر چنین چیزی را نمی دیدم. بعد از کلی بررسی متوجه شدیم که این مشکل مربوط به قالب سایت است و مجبور به تغییر قالب سایت شدیم. اگر نمی خواهید برای خرید قالب، هزینه کنید می توانید از قالب رایگان وردپرس استفاده کنید.
نمایش تگ h1 و تایتل در صفحات
برخی از قالب ها هم این مشکل را دارند که تگ h1 را در صفحه نمایش نمی دهند. به طور مثال در ظاهر شما برای صفحه اسم در قالب تگ h1 تعریف می کنید و خیالتان راحت است که ترتیب تگ های هدینگ را رعایت کرده اید، غافل از اینکه وقتی view page source می گیرید، تگ h1 را مشاهده نمی کنید. البته اسکریمینگ فراگ هم این گزارش را به شما می دهد. این مورد هم خیلی اورژانسی و سریع باید برطرف شود.
نصب افزونه های ضروری و حذف موارد غیرضروری
یکی از افزونه های ضروری، افزونه رنک مث است که باید در تنظیمات اولیه آن دقت کافی داشته باشید. به کمک همین افزونه می توانید تعیین کنید که کدام یک از صفحات سایت ایندکس شود یا خیر. چه صفحاتی در سایت مپ قرار گیرد. وضعیت ریدایرکت صفحات، ALT تصاویر و مشخصات کلی سایت را به کمک همین افزونه به موتورهای جستجو معرفی می کنید. می توانید به کمک مقاله آموزش رنک مث به طور کامل تنظیمات این افزونه را انجام دهید.
ساختار سایت را برای ربات ها مشخص کنید
از طریق قرار دادن صفحات مهم در منوی اصلی و فوتر سایت، به ربات ها اعلام می کنید که کدام صفحات برای شما اهمیت بیشتری دارند. ضمن اینکه کاربر هم به راحتی صفحات مهم سایت را پیدا می کند. حواستان باشد که لینک صفحات تکراری در منو اصلی و منوی فوتر قرار ندهید. به طور مثال صفحه وبلاگ را اگر در منوی اصلی قرار داده اید، آن را در فوتر دیگر قرار ندهید. از نظر موتورهای جستجو، صفحاتی که در منو قرار می گیرند جزو مهمترین صفحات سایت هستند و نگاه ویژه ای به این صفحات دارد. پس دقت کنید که چه صفحاتی را در منو قرار می دهید. ضمن اینکه منو باید به نحوی باشد که کاربر را به درستی و آسان به صفحات مورد نظر هدایت کنید.
بررسی و اصلاح لینکهای شکسته (Broken Links)
از طریق گزارشات سرچ کنسول بخش page> Not found (404) می توانید متوجه شوید که چه صفحات 404 در سایت وجود دارد. البته در این قسمت و به کمک سرچ کنسول خطاهای 404 که گوگل کرول کرده است را مشاهده می کنید. ممکن است لینک های شکسته دیگری هم در سایت باشد و بهتر است قبل از اینکه گوگل آنها را کرول کند، شما آنها را پیدا و رفع کنید. یکی از بهترین ابزارهایی که می توانید به کمک آن لینک های شکسته را پیدا کنید ابزار brokenlinkcheck.com است که در ویدئوی زیر نحوه کار با این ابزار را توضیح داده ام.
استفاده از اسکیمای مناسب و بررسی آنها
با توجه به ماهیت سایت و صفحات سایت از اسکیماهای مناسب استفاده کنید. به طور مثال برای بخش وبلاگ از اسکیمای Article و در صفحات محصول از اسکیمای محصولات، در صورت نیاز از اسکیمای faq، اسکیمای لوکال و اسکیمای ویدئو استفاده کنید. در سئوی سایت فروشگاهی توضیح داده شده است که برای سئوی سایت فروشگاهی چه نوع اسکیماهایی مورد نیاز است.
در فواصل زمانی مختلف اسکیماهای سایت را از طریق سرچ کنسول یا ابزار Google Rich Results Test بررسی کنید تا خطایی وجود نداشته باشد. یکی از خطاهای رایج در اسکیمای سایت های فروشگاهی، خطای Either offers, review, or aggregateRating should be specified است. چرا که در اکثر سایت های فروشگاهی از تومان به جای ریال برای قیمت گذاری استفاده می شود و کافیست در بخش تنظیمات ووکامرس، بخش همگانی واحد پولی درست را انتخاب کنید. برای ایران دو واحد پولی ریال و تومان وجود دارد.
بررسی تگ کنونیکال سایت (Canonical Tag)
از طریق کلیک راست در صفحه سایت و انتخاب گزینه view page source بررسی کنید که صفحات دارای تگ کنونیکال هستند یا خیر. البته در سایت های وردپرسی این کار را می توانید از طریق افزونه انجام دهید و در طراحی سایت اختصاصی باید به دولوپر سایت بگویید که این تگ را در صفحات سایت به درستی تنظیم کند. عدم تنظیم این تگ به درستی می تواند عواقبی همچون کنیبالیزیشن صفحات را به دنبال داشته باشد. این مشکل به خصوص در صفحات دسته بندی سایت فروشگاهی بیشتر نمود پیدا می کند. فرض کنید صفحه دسته بندی محصول بیش از یک صفحه داشته باشد. در این صورت باید تگ کنونیکال را برای صفحات 2 و به بعد را روی صفحه اول دسته بندی تنظیم کنید تا صفحات صفحه بندی شده دسته بندی، هر یک به صورت جداگانه سئو نشوند که به سئوی دسته بندی آسیب می زند.
مدیریت ریدایرکتهای زنجیرهای (Redirect Chains)
تصور کنید آدرس یک فروشگاه تغییر کرده است، اما به جای اینکه مشتریان را مستقیم به مکان جدید هدایت کنند، ابتدا به یک شعبه موقت، سپس به یک دفتر مرکزی و در نهایت به مکان نهایی میفرستند. این همان اتفاقی است که هنگام ایجاد ریدایرکتهای زنجیرهای در سایت رخ میدهد. وقتی یک صفحه وب به صفحه دیگری هدایت شود و آن صفحه هم به صفحه دیگری منتقل شود، زنجیرهای از ریدایرکتها ایجاد میشود که باعث کندی بارگذاری، کاهش اعتبار سئویی و هدر رفتن بودجه خزش (Crawl Budget) میشود. این کار نهتنها تجربه کاربری را ضعیف میکند، بلکه ممکن است باعث شود برخی صفحات توسط موتورهای جستجو ایندکس نشوند. راهحل؟ همیشه از ریدایرکت مستقیم استفاده کنید؛ به جای اینکه صفحه A را به صفحه B و بعد به صفحه C هدایت کنید، مستقیماً صفحه A را به صفحه C منتقل کنید. این کار باعث بهینهسازی سئو و افزایش سرعت بارگذاری سایت میشود. ابزارهایی مانند Screaming Frog و Google Search Console میتوانند در شناسایی و اصلاح این مشکلات به شما کمک کنند.
چند نکته در خصوص چک لیست سئو تکنیکال
- سرچ کنسول سایت را بررسی کنید. چه صفحاتی ایندکس و چه صفحاتی ایندکس نشده اند را چک کنید. ممکن است یکی از صفحات مهم سایت در میان صفحات ایندکس نشده باشد.
- خطاهای 404 سایت را چک کنید. داشتن خطای 404 به هر دلیلی در سایت، برای سئو یک سم مهلک است. آنها را برطرف کنید.
- وضعیت کرول سایت را از طریق سرچ کنسول بررسی کنید. بر اساس همین گزارشات شاید نیاز باشد بودجه خزش سایت را بهینه کنید.
- وضعیت هاست را از طریق هاست و همینطور سایت هایی نظیر uptimerobot چک کنید. ممکن است در مقاطع زمانی مختلف سایت ار دسترس خارج باشد که این برای سئو اصلاً خوب نیست.
- سایت خود را به ابزار ahrefs متصل کنید و تنظیم کنید که گزارشات هفتگی به ایمیل شما ارسال شود. این گزارشات را بررسی کنید.
- از طریق ابزار گوگل آنالیتیکس نرخ پرش یا بانس ریت صفحات سایت را بررسی کنید.
- اگر سایت شما فروشگاهی است، یکبار مسیر خرید را خودتان طی کنید و بررسی کنید که هیچ کدام از مراحل خرید، خطایی ندارند.

مریم گوهرزاد
مدرس و بنیانگذار هلدینگ آرتا رسانه. برنامه نویس و محقق حوزه بلاکچین



